Қазақстанда қылмыс құрбандарына арналған 8,5 млрд теңге игерілмей жатыр

Құрылтай депутаты Снежанна Имашева 2026 жылғы 4 қарашада депутаттық сауалында қылмыс құрбандарына төленетін өтемақы көлемін арттыруды ұсынды. Оның айтуынша, Жәбірленушілерге өтемақы төлеу қорының шотында 8,5 млрд теңге жинақталған, деп хабарлайды Zakon.kz.

Депутаттың сөзінше, қор 2018 жылдан бері жұмыс істейді және жәбірленушілердің жекелеген санаттарына біржолғы ақшалай көмек көрсетуге арналған.

"Оларға жыныстық қылмыстардың кәмелетке толмаған құрбандары, АИТВ жұқтырған адамдар, азаптаудан зардап шеккендер, денсаулығына ауыр зиян келтірілген азаматтар, сондай-ақ қылмыс салдарынан қаза тапқан адамдардың жақын туыстары жатады. Қордан төленетін өтемақы – емделуге, оңалтуға немесе жерлеуге байланысты шұғыл шығындарды өтеуге арналған мемлекеттік қолдаудың жедел шарасы. Алайда қордың қызметінде назар аударуды қажет ететін бірқатар мәселе бар", – деді Снежанна Имашева.

Депутат алғашқы мәселе ретінде өтемақы алудың қолжетімділігін атады. Қаржы министрлігінің мәліметінше, 2018 жылғы шілдеден 2026 жылғы шілдеге дейін Жәбірленушілерге өтемақы төлеу қорына 9,3 млрд теңгеден астам қаражат түскен. Алайда сегіз жыл ішінде шамамен 5,5 мың адамға ғана жалпы сомасы 855 млн теңгеден сәл асатын өтемақы төленген.

"Осылайша, қордың шотында шамамен 8,5 млрд теңге қалып отыр. Осынша қаражат бола тұра, төлем көлемінің салыстырмалы түрде аз болуының себебі неде деген заңды сұрақ туындайды. Өйткені осы жылдар ішінде өтемақы алуға құқығы болған жәбірленушілердің саны әлдеқайда көп. Сондықтан азаматтардың барлығы өтемақы алу құқығы туралы біле ме, оны рәсімдеу тәртібі қаншалықты қолжетімді және адамдардың төлемге жүгінбеуіне не себеп екенін анықтау қажет", – деді депутат.

Екінші мәселе – өтемақы мөлшері. Депутаттың айтуынша, қор құрылғаннан бері төлем көлемі қайта қаралмаған. Қазіргі уақытта ол 30-дан 50 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) дейінгі соманы құрайды. Оның пікірінше, қорда жинақталған қаражат төлем мөлшерін арттыруға немесе өтемақы алушылардың санатын кеңейтуге мүмкіндік береді.

"Үшінші мәселе – төлемдерді алу мерзімі мен тәртібі. Заңға сәйкес, өтемақы адам жәбірленуші деп танылған сәттен бастап мүмкіндігінше қысқа мерзімде берілуі керек. Алайда іс жүзінде оны алу ұзаққа созылуы мүмкін, кейбір жағдайда төрт айға дейін жетеді. Көмек тағайындау процесі цифрландырылмаған. Төртінші мәселе – қор қаражатын қайтару. Қазіргі уақытта сотталғандардан және өзге де міндетті тұлғалардан жәбірленушілерге төленген қаражатты регресс тәртібімен өндіріп алу деңгейі төмен. Бұл жағдайдың себептерін талдап, қаражатты кері өндіріп алу тетігін жетілдіру қажет", – деді Снежанна Имашева.

Ол қор қаражаты бақылау шоттарында жата бермей, жәбірленушілерді қорғауға нақты жұмсалуы керектігін атап өтті.

Осыған байланысты депутат:

• өтемақы алуға өтініш берушілер санының аз болуы себептерін анықтауды;
• төлем рәсімін жеңілдетіп, автоматтандыруды;
• өтемақы мөлшерін арттыруды немесе оны алушылар санатын кеңейтуді;
• сотталғандардан қаражатты өндіріп алу тетігін жетілдіруді ұсынды.

Еске салайық, бұған дейін Құрылтай депутаттары Қазақстанға 3,4 млрд юань көлемінде 15 жыл мерзімге қарыз беруді көздейтін Азия даму банкімен келісімді ратификациялау туралы заңды екі оқылымда қабылдаған болатын.