Фастфуд пен газды сусындарсыз: 2026 жылы Қазақстан мектептерінде балаларға қандай тағам беріледі

Мектеп асханасы әрдайым өзіндік романтикасы мен жайлылығы бар ерекше орын саналған. Ал биылғы жылы оқушыларға қандай тағамдар беріледі, Zakon.kz анықтады.

Балалар білім алып жатқанда, асүйдің ар жағында күнделікті, қатаң тәртіпке бағынған жұмыс қайнап жатады. Аспаздар тобы таңғы сағат 04:00-ден бастап бір ырғақта жұмыс істеп, оқушылардың тоқ болуын қамтамасыз етеді.

"Барлық тағамды күн сайын, тек жаңа әрі сапалы өнімдерден дайындаймыз. Былтырдан бері бізде жаңа, мұқият тексерілген мәзір енгізілді. Егер іске жауапкершілікпен әрі жүрекпен қарасаң, мектеп тағамы шынымен дәмді болып, балалардың сүйікті асына айналуы мүмкін. Асүй үздіксіз жұмыс істейді. Бірінші аспаз таңғы сағат төртте келіп, дайындық жұмыстарын бастайды. Алдымен бірінші ауысымға арналған ыстық тағамды дайындаймыз. Бірінші болып, екінші сабақтан кейін, бастауыш сынып оқушылары тамақтанады. Негізгі тағамдардың арасында нан-тоқаш өнімдерін пісіреміз, содан кейін бірден екінші ауысымға арналған түскі асты дайындауға кірісеміз", – дейді Алматы қаласындағы №8 мектеп-гимназияның бас аспазы Зухра Саурова.

Сурет: Zakon.kz

Асхана жұмысындағы басты талап – тазалық пен қатаң тәртіп. Өнімдердің бір-бірімен араласуына жол берілмей, әрқайсысы арнайы аймақтарда сақталады. Ингредиенттердің балғындығы мен дайын тағамдардың температурасы әр таратылым алдында тексеріледі. Осындай кешенді тәсіл мектептегі түскі астың дәмді ғана емес, балалардың денсаулығы үшін де қауіпсіз болуын қамтамасыз етеді.

Айта кетейік, әр мектептегі тағамның сапасын арнайы бракераж комиссиясы бақылайды. Тексерудің әділ әрі объективті болуы үшін оның құрамын мектеп директоры бекітеді. Комиссия құрамына әкімшілік өкілдері, мектеп медицина қызметкері, тамақтануға жауапты маман және ата-аналар кіреді.

Сурет: Zakon.kz

Барлығы неден басталды?

2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен 1-4 сынып оқушыларының барлығына отбасының табысы мен әлеуметтік жағдайына қарамастан тегін ыстық тамақ беріле бастады.

Мұндағы мақсат баланы оқу күнінің ортасында тамақтандырумен ғана шектелмейді. Мектептегі бір табақ тағамның артында әлдеқайда маңызды мәселе – балалардың денсаулығы тұр.

Қазақстан, басқа да көптеген елдер сияқты, мектеп оқушылары арасында артық салмақ пен семіздіктің өсу мәселесіне жиі тап болып отыр. COSI бастамасының деректеріне сәйкес, 2020 жылы 6-9 жас аралығындағы әрбір бесінші баланың артық салмағы болған – бұл шамамен 21%. 2015 жылмен салыстырғанда жағдай одан да алаңдатарлық сипат алған. Балалардың шамамен үштен бірі ғана көкөністі тұрақты түрде тұтынады, ал жемістер олардың рационында одан да сирек кездеседі.

Тағы бір мәселе – мектеп оқушыларының 40%-ға жуығы сабаққа таңғы ас ішпей келеді. Мұндай жағдайда мектеп асханасы тек түскі ас пен жеңіл тамақ ішетін орын емес, баланың күнделікті тамақтануындағы маңызды орталыққа айналады.

Сурет: Zakon.kz

2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап Қазақстан мектептерінің асханаларында тамақтанудың жаңа форматы енгізілді. Оның мақсаты – мектеп мәзірін барынша теңгерімді, қауіпсіз ету және балалардың тамақтануына қойылатын заманауи талаптарға сәйкестендіру.

"ДДСҰ-ның ұсынымдарына сәйкес, қант тұтыну мөлшері 3,6 есеге, ал тұз мөлшері 5 есеге азайтылды. Көкөністердің, жемістердің және сүт өнімдерінің үлесі артты. Тәтті сусындар мен шырындардың орнына су, сүт, қышқыл сүт өнімдері, жеміс шайлары және құрамында қанты аз компоттар ұсынылады. Сондай-ақ шұжық өнімдері, ысталған тағамдар, спредтер және құрамында қант пен тұзы жоғары өнімдер мәзірден алынып тасталды", – деді ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті басқармасының басшысы Гүлшара Қожатова.

Балаларға бүгінде қандай тағам беріледі?

Асханада көзге бірден түсетін жерде "бақылау тағамы" деп аталатын арнайы тағам тұрады. Яғни балаларға берілетін түскі астың дәл сондай бір порциясы қойылады. Оқушылар мен ата-аналар оған қарап, иісін сезіп, бүгін балаларға қандай тағам беріліп жатқанын көре алады.

Сурет: Zakon.kz

Оның жанында бір аптаға арналған толық мәзір көрсетілген ақпараттық стенд бар. Барлығы ашық әрі түсінікті.

Сурет: Zakon.kz

Мәзір бірыңғай, мемлекеттік деңгейде бекітілген және бүкіл ел бойынша қолданылады. Сондықтан Алматыда немесе Оралда оқитын бала бүгін қандай түскі ас ішсе де, оның тағамы бірдей теңгерімді әрі белгіленген талаптарға сай болады.

Сурет: Zakon.kz

Мектепке барған күні балаларға қазақша ет, лимон қосылған жапырақты шай және қарабидай-бидай наны берілді. Бұл тағамды балалар сүйсініп жеді, әсіресе бірінші сынып оқушыларының көңілінен шықты.

Жаңа өзгерістер

Биылдан бастап E-ashana жүйесі де енгізілді. Бастауыш сынып оқушылары үшін тегін тамақ алу процесі барынша жеңілдетілген. Мектепте бала Face ID арқылы сәйкестендіруден өтеді. Жүйе оқушыны танып, оған тегін тамақ тиесілі екенін анықтайды. Содан кейін сынып жетекшісі жүйедегі баланың деректерін тексеріп, тамақ алғанын растайды.

Сурет: Zakon.kz

Осылайша бала тек сәйкестендіруден өтеді, ал қалған ақпарат жүйеде автоматты түрде тіркеледі.

"Мен бұл мектепте 1980 жылдан бері жұмыс істеймін, еңбек кітапшамдағы жалғыз жазба да осы мектепке тиесілі. Осы уақыт ішінде мектептегі тамақтанудың қалай өзгергенін көрдім және қазіргі тәсіл маған ерекше ұнайды. Биыл бірінші сыныпқа сабақ беремін және балалардың жаңа мәзірге реакциясын күн сайын көріп жүрмін. Теңгерімді тамақтану – менің ойымша, үлкен артықшылық. Қант азайды, дәрумендер мен пайдалы өнімдер көбейді. Мысалы, бүгін балаларға қазақша ет берілді, олар оны сүйсініп жеп жатыр. Мұғалім ретінде мен үшін ең маңыздысы – дәмді тағамның пайдалы болуы", – дейді №8 мектеп-гимназияның бастауыш сынып мұғалімі Раушан Оспанова.

Сурет: Zakon.kz

Мектептегі тамақтану стандарты санитариялық-эпидемиологиялық қызмет жұмысының маңызды нәтижелерінің біріне айналды. Ол ғылыми тәсілдерді, санитариялық талаптарды және практикалық тәжірибені біріктіріп, оқушылардың тамақтануын қауіпсіз, теңгерімді әрі пайдалы етуге бағытталған.

Оның артында санитариялық нормаларды үнемі жетілдіру, санитариялық-эпидемиологиялық қызмет мамандарының, білім беру жүйесінің, медицина қызметкерлерінің және қоғамдық тамақтану ұйымдарының бірлескен жұмысы тұр.

Аллергиясы немесе жеке тағамдық төзімсіздігі бар балаларға не беріледі?

Тамақтану стандартында ерекше диеталық қажеттілігі бар балаларға да жеке көңіл бөлінген.

Мектеп медбикесі арнайы мәзір қажет ететін оқушылардың тізімін жасап, оны тамақтануды ұйымдастыруға жауапты қызметкерге береді. Сонымен қатар диеталық тамақтың баланың қажеттілігіне сәйкес берілуін бақылайды. Тамақтануды ұйымдастыруға жауапты қызметкер мектеп басшысының бұйрығымен тағайындалады.

"Ерекше диеталық қажеттілігі бар балалар үшін мектепте тамақтанудың жеке тәртібі қарастырылған. Сынып жетекшісі күн сайын мұндай оқушылар туралы ақпаратты тамақтануға жауапты қызметкерге береді, осылайша оларға тиісті мәзір ұйымдастырылады. Арнайы тамақтану қажеттілігі медициналық тексеру нәтижесі бойынша немесе дәрігердің анықтамасы негізінде белгіленеді. Құжатта диагноз, ұсынылған диета және алып тастау немесе ауыстыру қажет өнімдер көрсетіледі. Бұл ретте тыйым салынған өнімдер мен тағамдар тағамдық және энергетикалық құндылығы жағынан ұқсас өнімдермен алмастырылады", – деп түсіндірді ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті басқармасының басшысы Гүлшара Қожатова.

Сурет: Zakon.kz

Көптеген түлектердің жадында мектеп жылдары үйде жасалған пицца, қамырға оралған шұжық, майонез жағылған бутербродтар және басқа да үйреншікті, бірақ денсаулыққа аса пайдалы емес жеңіл тағамдармен байланысты.

Бүгінде мектеп буфеті көз алдымызда өзгеріп жатыр. Тәтті сусындар мен фастфуд мәзірден алынып тасталды, ал үйреншікті өнімдердің орнын біртіндеп пайдалы баламалар басып келеді.

№8 мектеп-гимназияның бас аспазы Зухра Саурованың айтуынша, жоғары сынып оқушылары теңгерімді бутербродтар мен бәліштерді қуана сатып алады, сондай-ақ ауызсуды да ықыласпен алады. Балалардың тұтыну мәдениеті өзгеріп келеді, сонымен бірге олардың тағамға деген көзқарасы да өзгере бастаған. Бұл, сөзсіз, қуантарлық жағдай.