Қазақстанда пойызды айдап әкетуге бола ма және ол үшін қандай жаза қарастырылған

Локомотивті айдап әкету туралы оқиғалар фильмнің сюжетіне ұқсайды. Алайда мұндай жағдай Қазақстанда да болған. Бөгде адамның пойызды иемденуі қаншалықты мүмкін, оны қашықтан тоқтатуға бола ма және қандай жағдайда мұндай әрекет терроризм ретінде бағалануы мүмкін? Zakon.kz тарқатады.

Локомотивті иемденіп алу туралы оқиғалар шынымен де экшн-фильмдердегі көріністерге көбірек ұқсайды. Бірақ Қазақстанда да мұндай жағдай болған. 2015 жылы Астанада төрт жас жігіт электровоздың кабинасына кіріп, оны заңсыз пайдаланып, жолға шыққан. Бұл туралы қазақстандық БАҚ хабарлаған болатын.

Кейін бөгде адамдардың локомотивке кіруіне күзет пен рұқсат беру тәртібін ұйымдастырудағы кемшіліктер де себеп болғаны анықталды. Қызметтік тексеру қорытындысы бойынша бірқатар қызметкер жауапқа тартылды.

Осыдан кейін заңды сұрақ туындайды: бүгінде арнайы дайындығы жоқ адам заманауи локомотивтің кабинасына кіріп, оны іске қосып, теміржол бойымен жолға шыға ала ма? Бұл сұраққа редакцияға салалық ведомство мен Қазақстан полициясы түсініктеме берді.

Кабинаға кірудің өзі жеткіліксіз

"Қазақстан темір жолы" (ҚТЖ) компаниясы локомотивті автокөлікпен салыстыру дұрыс емес екенін атап өтті. Пойыз тек теміржол инфрақұрылымы арқылы қозғалады. Ал электровоз электрмен жабдықтау жүйесіне де тәуелді.

"Локомотивті басқаруға рұқсат беру және оның қозғалысы техникалық әрі ұйымдастырушылық қауіпсіздік шараларының кешенімен реттеледі", – деп хабарлады компания.

ҚТЖ мәліметінше, локомотивті басқаруға арналған арнайы рұқсат құралдары, қауіпсіздік жүйелері, жабдықтарды беру тәртібі және локомотив бригадасының әрекеттерін бақылау тетіктері қолданылады. Сондықтан кабинаға заңсыз кіру бөгде адамның локомотивті қалыпты тәртіппен жүргізіп, белгіленген бағытқа шығара алатынын білдірмейді.

Локомотивті басқаруға қажетті біліктілігі бар, арнайы дайындықтан өткен қызметкерлер ғана жіберіледі. Қозғалыс басталғанға дейін бірқатар техникалық операция орындалып, басқару және қауіпсіздік жүйелері іске қосылады, белгіленген тексерулер жүргізіледі.

Ведомство өкілдері машинистің өзі де пойызды қай бағытқа жүргізетінін өз бетінше шеше алмайтынын атап өтті.

"Қозғалыс белгіленген бағыт пен бағдаршамдардың рұқсат беретін сигналдарына сәйкес жүзеге асырылады. Бағыттарды станцияның тиісті қызметкерлері қалыптастырады, ал бағыттамалардың орналасуы мен жол учаскелерінің бос немесе бос еместігі техникалық құралдар арқылы бақыланады", – деп түсіндірді ҚТЖ.

Бақыланатын учаскелердегі жылжымалы құрамның қозғалысы қозғалысты басқару жүйелерінде көрсетіледі.

Сондықтан локомотивті айдап әкетіп, оны магистральға байқатпай шығарып, қалаған бағытта біраз уақыт жүргізу қарапайым автокөлікті ұрлауға қарағанда әлдеқайда күрделі.

Диспетчерлер локомотивтің рұқсатсыз қозғалып бара жатқанын байқай ма?

Осы тұста тағы бір сұрақ туындайды: диспетчерлер айдап әкетілген локомотивті көре ала ма? ҚТЖ мәліметінше, иә.

Компания теміржол инфрақұрылымындағы жылжымалы құрамның қозғалысы бақыланатынын хабарлады.

"Жол учаскелерінің бос немесе бос еместігі, белгіленген бақылау нүктелерінен өту және маршруттың жағдайы қозғалысты басқару жүйелерінде көрсетіледі", – деп түсіндірді компания өкілдері.

Сондықтан локомотивтің рұқсатсыз қозғалысы пойыздардың қозғалысын ұйымдастыруға жауапты қызметкерлердің назарынан тыс қалмайды.

Рұқсатсыз қозғалыс анықталған жағдайда ақпарат жауапты қызметкерлерге беріледі. Бұдан кейін маршруттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, қозғалысқа қатысушыларды ескерту және қауіпті қозғалысты тоқтату шаралары қабылданады. Алайда ҚТЖ қауіпсіздіктің нақты ішкі алгоритмдерін жарияламайды.

Локомотивті қашықтан тоқтатуға бола ма?

Бұл жерде бір маңызды жайт бар. Диспетчер түймені басып, локомотивтің қозғалтқышын бірден өшіретін арнайы "пульт" бар деген сөз емес.

ҚТЖ түсіндіргендей, рұқсатсыз қозғалысты тоқтату үшін сигнал беру, орталықтандыру және бұғаттау жүйелерінің кешені, әрі қарайғы маршруттың жағдайын өзгерту және технологияда көзделген басқа да шаралар қолданылады.

Теміржол инфрақұрылымы жылжымалы құрамның әрі қарай қозғалуын жедел шектеуге мүмкіндік береді. Локомотивтің қауіпсіздік жүйелері де белгіленген қозғалыс талаптарының сақталуын бақылайды және белгілі бір қауіпті жағдайларға жауап береді.

Қажет болған жағдайда мамандар басқарудан шыққан жылжымалы құрамның қауіпті бағытқа өтуіне жол бермеуге арналған арнайы инфрақұрылымдық шешімдерді қолдана алады.

Егер адам пойыз басқаруды мүлде білмесе ше?

ҚТЖ өкілдері локомотивті басқару үшін арнайы кәсіби дайындық қажет екенін атап өтті. Қажетті білімі жоқ адамға локомотивті қозғалысқа дұрыс дайындау және оның қауіпсіздік жүйелерінің жұмысын қамтамасыз ету қиын болады.

Жылжымалы құраммен біліктіліксіз әрекет жасау қауіпті және пойыздар қозғалысының қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін. Сондықтан тиісті даярлығы мен рұқсаты жоқ адамның локомотивті өз бетінше басқаруына жол берілмейді.

Тіпті қысқа қашықтыққа қозғалу үшін де жабдықтың жұмысын, тежеу жүйелерін, сигнал беру тәртібін және қауіпсіздік қағидаларын білу қажет.

Мұндай әрекеттің салдары қандай болуы мүмкін?

Пойыз құрамының рұқсатсыз қозғалысы елеулі қауіп төндіреді. Теориялық тұрғыдан бұл жылжымалы құрамның рельстен шығып кетуіне, инфрақұрылымның бүлінуіне немесе қолайсыз жағдайда басқа пойызбен соқтығысуға әкелуі мүмкін.

Сондықтан қауіпсіздік бірнеше деңгейде қамтамасыз етіледі: техникалық құралдар, маршруттарды басқару, сигнал беру жүйелері, диспетчерлік бақылау және ұйымдастырушылық шаралар.

Локомотивті айдап әкеткені үшін 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған

ҚР ІІМ Көліктегі полиция департаментінің мәліметінше, тепловозды немесе электровозды айдап әкету жағдайында арнайы норма – ҚР Қылмыстық кодексінің 270-бабы қолданылады. Бұл бап теміржол жылжымалы құрамын айдап әкету немесе басып алу үшін жауаптылықты көздейді.

Ведомствоның хабарлауынша, баптың тиісті бөліктеріне қарай екі жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. Сондай-ақ мүлікті тәркілеу және Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыру жазасы қолданылуы мүмкін.

ҚР Қылмыстық кодексінің 270-бабының қолданыстағы редакциясында теміржол жылжымалы құрамын айдап әкету немесе басып алу үшін екі жылдан сегіз жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. Ауырлататын мән-жайлар болған жағдайда жаза мерзімі жеті жылдан 12 жылға дейін ұлғаяды. Ал әрекет қылмыстық топпен жасалса немесе абайсызда адам өліміне не өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса, сегіз жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.

ҚТЖ өкілдері де осы нормаға назар аударып, қылмыстық әрекеттің түпкілікті саралануы нақты жағдайларға байланысты екенін түсіндірді. Оларға локомотивті иемдену тәсілі, қасақаналық, күш қолдану, қылмыстық топтың қатысуы, келтірілген залал және адамдар мен қозғалыс қауіпсіздігіне төнген зардаптар жатады.

Кабинаға кіріп кетсе ғана қылмыс бола ма?

Адамның локомотив кабинасында болуы оның автоматты түрде айдап әкету қылмысын жасағанын білдірмейді.

Көліктегі полиция департаментінің түсіндіруінше, егер адам локомотивті айдап әкетуге тікелей ниеттеніп, оны иемденуге бағытталған нақты әрекеттерді жүзеге асырса, бірақ қылмысты аяқтай алмаса, бұл әрекет ҚР Қылмыстық кодексінің 24-бабы мен 270-бабы бойынша қылмысқа оқталу ретінде саралануы мүмкін.

Ал кабинада жай ғана болу өздігінен қылмысқа оқталу құрамын қалыптастырмайды.

Қандай жағдайда локомотивті айдап әкету терроризмге жатқызылуы мүмкін?

Локомотивті айдап әкетудің өзі автоматты түрде террористік акт болып саналмайды.

Көліктегі полиция департаментінің мәліметінше, ҚР Қылмыстық кодексінің "Терроризм актісі" деп аталатын 255-бабы бойынша жауаптылық заңда көзделген белгілер мен тиісті мақсат болған жағдайда ғана туындайды.

Мысалы, адам локомотивті заңсыз иемденіп қана қоймай, оны басқа пойызға, адамдарға, ғимаратқа немесе өзге нысанға қасақана бағыттаса, әрекетке құқықтық баға беру кезінде оның мақсаты, ниеті, іс-әрекет тәсілі мен салдары ескеріледі.

Терроризм белгілері болған жағдайда Қылмыстық кодекстің 255-бабы қолданылуы мүмкін. Мұндай белгілер болмаған жағдайда 270-бап бойынша, ал қажет болса, басқа қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша жауаптылық қарастырылады.

Егер пойыз басқа құраммен соқтығысса ше?

Оқиғаның салдары да қылмысты саралауға тікелей әсер етеді.

Полицияның түсіндіруінше, ауырлататын мән-жайлар немесе ауыр зардаптар болған жағдайда әрекет 270-баптың неғұрлым ауыр бөлігі бойынша саралануы мүмкін. Қажет болған жағдайда қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша да жауаптылық туындайды.

Сонымен қатар көлік құралдарын, қатынас жолдарын, сигнал беру және байланыс құралдарын немесе өзге де көлік жабдықтарын қасақана жарамсыз еткені үшін жеке жауаптылық қарастырылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда әрекеттің сипаты мен салдарына қарай ҚР Қылмыстық кодексінің 350-бабы қолданылуы ықтимал.

Локомотивті айдап әкету туралы хабар түскенде не болады?

Көліктегі полиция департаментінің мәліметінше, локомотивті заңсыз иемдену туралы ақпарат түскен кезде шұғыл шаралар қабылданады.

Олардың мақсаты – азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, ықтимал ауыр зардаптардың алдын алу, пойыздар қозғалысының қауіпсіздігін сақтау және құқыққа қайшы әрекет жасаған адамды анықтау.

Мұндай қылмыстарды тергеуге уәкілетті негізгі орган – Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Көліктегі полиция департаменті. Сонымен қатар теміржол қызметтерімен және басқа мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл ұйымдастырылады.

Осылайша, локомотивті күнделікті түсініктегі "көлік ұрлағандай" айдап әкету мүмкін емес деуге болады. Бөгде адам кабинаға заңсыз кіріп, локомотивті қозғалысқа келтіруге әрекеттенген күннің өзінде, оның қозғалысы теміржол инфрақұрылымы арқылы бақыланады. Ал мұндай әрекеттің салдары өте ауыр болуы мүмкін.

Ең бастысы, локомотивті айдап әкеткені үшін Қылмыстық кодексте арнайы жауаптылық қарастырылған. Ал күш қолдану, қылмыстық топпен әрекет ету, ауыр зардаптарға әкелу немесе басқа да ауырлататын мән-жайлар болған жағдайда жаза едәуір қатаңдайды.