Жұмыс істейтін қазақстандықтардың табысы жеткілікті ме – зерттеу

Қазақстанда күнкөріс деңгейін қамтамасыз ету үшін қалыпты жұмыс уақытынан тыс еңбек ететін азаматтар саны артуда. Қазірдің өзінде 156 мың жұмыспен қамтылған адам қосымша табыс үшін артық жұмыс істеуге дайын. Тіпті 64 мың адам кешкісін, түнде немесе демалыс күндері қосымша жұмыс істеп жүр.

Жұмыс бар, бірақ оның сипаты әртүрлі

ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, ел экономикасында бүгінде 9,8 млн-ға жуық адам еңбек етеді. Оның ішінде 9,3 млн-нан астамы жұмыспен қамтылған. Жұмыссыздар саны – шамамен 448 мың адам немесе 4,6%. Яғни еңбек нарығына шыққандардың 95%-дан астамы жұмыс табуда.

Бір қарағанда жағдай тұрақты көрінеді. Алайда жұмыспен қамту құрылымы тереңірек қарағанда күрделірек көріністі көрсетеді.

Еңбек нарығының негізін жалдамалы қызметкерлер құрайды – 7,15 млн адам. Бұлар ұйымдар мен компанияларда жұмыс істеп, жалақы және әлеуметтік аударымдар алатын азаматтар. Сонымен қатар 2,17 млн қазақстандық өз бетінше табыс табады. Яғни жұмыспен қамтылғандардың шамамен әр төртіншісі – өзін-өзі жұмыспен қамтығандар.

Қала мен ауыл арасындағы айырмашылық айқын. Қалаларда жұмыс істейтіндердің 18%-ы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар болса, ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш 32%-ға жетеді. Яғни ауылда әрбір үшінші адам тұрақты жұмыс берушісіз және бекітілген айлықсыз еңбек етеді.

Неліктен қосымша жұмысқа сұраныс артып отыр?

Жұмыспен қамтылғандардың 156 мыңы қосымша табыс табу үшін көбірек уақыт жұмыс істеуге ниетті екенін айтқан. Көбіне бұл негізгі жұмысына қосымша табыс көзін табуға деген ұмтылыс. Орта есеппен олар аптасына тағы 14 сағат жұмыс істеуге дайын.

Ал 63,7 мың қазақстандық қазірдің өзінде негізгі жұмысынан тыс уақытта еңбек етеді: бірі кешкісін, бірі түнде, енді бірі демалыс күндері жұмыс істейді.

Қызмет көрсету саласы – басты жұмыс беруші

Жұмыспен қамтылғандардың 70%-ы қызмет көрсету саласында еңбек етеді. Өнеркәсіп пен құрылыс салаларында – шамамен 19%, ауыл шаруашылығында – 11%-ға жуық адам жұмыс істейді.

Әйелдердің 80%-дан астамы қызмет көрсету саласында еңбек етеді. Ерлер арасында бұл көрсеткіш шамамен 60%.

Бұл – маңызды жайт. Себебі қазақстандықтардың басым бөлігінің табысы ішкі сұранысқа, яғни сауда, көлік, логистика, қоғамдық тамақтану, медицина, білім беру және тұрмыстық қызметтерге тікелей байланысты. Тұтынушылық белсенділік баяуласа, бұл бірден халық табысына әсер етеді.

Экономиканы кім "ұстап тұр"?

Жұмыспен қамтылғандардың негізгі бөлігі 25–54 жас аралығындағы азаматтар. Дәл осы топ еңбек нарығының "қаңқасын" қалыптастырады.

Жастар арасындағы жұмыссыздық жалпы деңгейден төмен – шамамен 3-4%. Бұл колледждер мен жоғары оқу орындарының түлектері негізінен жұмыс табатынын көрсетеді. Алайда сол жұмыстың сапасы мен жалақы деңгейі мәселесі ашық күйінде қалып отыр.

Қазақстан 2026 жылды жұмыспен қамту дағдарысынсыз бастады. Жаппай қысқартулар жоқ, жұмыссыздық деңгейі төмен күйінде сақталып отыр. Алайда басқа мәселе күшейіп келеді – бір ғана жұмыс табысының жеткіліксіздігі.

Азаматтардың көбі не қосымша жұмыс істеп жүр, не табысын арттыру үшін қосымша еңбек етуге дайын. Бұл экономиканың келесі маңызды міндеті – тек жұмыс орындарын құру емес, олардың сапасын және жалақы деңгейін арттыру екенін көрсетеді.