Қазан айынан бастап долларлық депозиттердің мөлшерлемесі өсуі мүмкін

Қазақстанда доллармен ақша сақтайтындардың депозиттегі табысы өсуі мүмкін. Ұлттық банк шетел валютасындағы депозиттердің мөлшерлемесін көтеруге мүмкіндік беретін өзгерістерді қазан айынан бастап енгізуді жоспарлап отыр, деп хабарлайды Zakon.kz.

Өзгерістерге дайындық бұрыннан басталған

Ұлттық банк шетел валютасындағы депозиттердің мөлшерлемесін кезең-кезеңімен өзгертуді жоспарлап отыр. Бұл туралы Ұлттық банк төрағасының орынбасары Әлия Молдабекова мәлімдеді.

"Оң макроэкономикалық жағдай және бір жылға жуық уақыт бойы байқалып отырған теңгенің нығаю үрдісі Ұлттық банкке валюта нарығындағы реформаларды жалғастырып, валюталық депозиттердің мөлшерлемесін кезең-кезеңімен еркіндетуге мүмкіндік береді. Ұсынылып отырған өзгерістер нарық қатысушыларымен де, Ұлттық банк ішінде де ұзақ уақыт бойы талқыланды және оларды биылғы қазан айынан бастап енгізу жоспарланып отыр", – деді Әлия Молдабекова.

Реттеуші бұл шешімді депозиттердегі долларлану деңгейінің айтарлықтай төмендеуімен байланыстырып отыр. 2026 жылғы тамызда депозиттердің жалпы долларлану деңгейі 18,3%-ды құрады. Халықтың депозиттері арасында бұл көрсеткіш 15,4%, ал заңды тұлғалардың депозиттерінде 22,1% болды.

Сонымен қатар Әлия Молдабекова Ұлттық банк жағдайды жіті бақылауда ұстайтынын атап өтті.

"Алтын-валюта резервтерінің едәуір көлемі нарықтағы жағдай қандай болғанда да айырбас бағамының тұрақсыз ауытқуына жол бермеу үшін Ұлттық банкке қажетті шаралардың барлығын қабылдауға мүмкіндік береді", – деді ол.

Неліктен қазір долларлық депозиттердің табысы төмен?

Валюталық депозиттердің табыстылығын шектеу Қазақстанның 2010 жылдардың ортасында бастаған долларсыздандыру саясатының бір бөлігі болды. Бұл саясат аясында теңгедегі депозиттердің мөлшерлемесі көтеріліп, долларлық салымдардың мөлшерлемесі төмендетілді.

Ұлттық банктің мәліметінше, қазір жеке тұлғалардың теңгедегі депозиттері бойынша орташа мөлшерлеме 14,7%-ды құрайды. Қысқа мерзімді салымдар бойынша ол 20%-ға дейін жетеді. Ал шетел валютасындағы депозиттердің орташа мөлшерлемесі шамамен 0,9%.

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының мәліметінше, 2015 жылы халықтың валюталық депозиттерінің үлесі шамамен 80%-ға жеткен. 10 жыл ішінде бұл көрсеткіш шамамен төрт есеге азайды. 2026 жылдың бірінші тоқсанының соңында бөлшек депозиттердің долларлану деңгейі 20,9% болды.

Салымшылар үшін қандай мүмкіндік пайда болады?

Реттеуші алдағы өзгерістердің нақты тетіктерін әзірге жариялаған жоқ. Осыған байланысты қаржы сарапшыларынан валюталық депозиттерді еркіндетудің нарыққа ықтимал әсері және жаңа ережелерден кейін долларлық салымдардың табыстылығы қандай болуы мүмкін екенін сұрадық.

Қаржыгер Арман Батаев қазіргі жағдай депозиттер бойынша табыстылықтағы айырмашылық салымшылардың таңдауына қаншалықты әсер еткенін көрсететінін айтты.

"Банктер теңгедегі депозиттер бойынша ең жоғары деңгейде жылдық 20,75%-ға дейін ұсынды. Ал долларлық салымдарға 1% шегі белгіленді. Мұндай үлкен айырмашылық кезінде салымшылардың жинақтарын теңгеге ауыстыруға экономикалық тұрғыдан айқын себеп болды", – деді Арман Батаев.

Ал жинағын валютада сақтауды жөн көргендер үшін АҚШ бағалы қағаздары сияқты балама құралдар болды. Өткен жылы инвесторлардың назарын бағалы металдар нарығындағы өсім аударса, биыл жасанды интеллектпен байланысты компаниялардың акциялары өсті. Сондықтан валюталық депозиттердің үлесінің азаюы халықтың табысы жоғары қаржы құралдарын іздегенін көрсетуі мүмкін.

Батаевтың пікірінше, ережелер өзгергеннен кейін банктер валюталық ресурстар үшін қанша сыйақы төлеуге дайын екенін өздері анықтай алады.

"Валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемені кезең-кезеңімен еркіндету – жақсы жаңалық. Нарықтық баға белгілеуге көшуге тек оң көзқараспен қарауға болады", – деді қаржыгер.

"Барлығы мұқият әрі абайлап жасалады"

Қаржы сарапшысы Андрей Чеботарев Ұлттық банк валюталық депозиттердің мөлшерлемесін көтеруге сақтықпен қарайды деп есептейді. Оның пікірінше, реттеуші долларлық салымдар теңгедегі депозиттерден қаражатты жаппай әкететіндей жағдай жасағысы келмейді.

"Бәлкім, мөлшерлеме 2%, ең жақсы жағдайда 3% болады. Өйткені долларсыздандыру – Ұлттық банктің негізгі жетістіктерінің бірі. Сондықтан реттеуші одан бас тартқысы келмейді", – деді Андрей Чеботарев.

Егер банктерге толық еркіндік берілсе, валюталық депозиттердің мөлшерлемесі айтарлықтай жоғары болуы мүмкін. Себебі банктер тартылған долларларды АҚШ Қаржы министрлігінің сенімді, бірақ табыстылығы төмен облигацияларына ғана емес, тәуекелі жоғары басқа да құралдарға орналастыра алады. Бұл оларға салымшыларға көбірек сыйақы төлеуге мүмкіндік береді.

Мысалы, Өзбекстанда қазір валюталық депозиттердің мөлшерлемесі шамамен 7-8% деңгейінде. Сарапшының пікірінше, шектеулер толық алынса, мұндай мөлшерлемеге басқа нарықтарда да қол жеткізуге болады.

"Егер Қазақстанда валюталық депозиттердің табыстылығы осындай деңгейге жетсе, кері процесс басталады. Яғни долларсыздандырудың жалғасуының орнына доллардағы салымдардың үлесі өсуі мүмкін. Бұл тіпті базалық мөлшерлеме 16%, ал теңгедегі депозиттердің табыстылығы шамамен 18% болған жағдайда да орын алуы ықтимал", – деді ол.

Дегенмен сарапшының айтуынша, мөлшерлемені тіпті 2%-ға дейін көтерудің өзі долларлық депозиттердің табыстылығын екі есеге арттырады.

Мөлшерлеме АҚШ деңгейіне жақындауы мүмкін

Экономист Алмас Чукин де валюталық депозиттер мөлшерлемесін еркіндетудің уақыты келгенін айтады. Оның сөзінше, нарықта доллармен дәстүрлі банк депозиттеріне қарағанда жоғары табыс алуға мүмкіндік беретін қаржы құралдары бұрыннан бар. Мысалы, кейбір сақтандыру келісімдері доллармен шамамен 4% жылдық табыс ұсынады.

"Долларлық депозиттердің мөлшерлемесін еркіндетуді көптен күтті. Мөлшерлемелер өскеннен кейін валюталық жинақтың бір бөлігі банк жүйесіне қайта оралуы мүмкін", – деді Алмас Чукин.

Экономистің пікірінше, бұл жерде екі түрлі үрдіс болуы мүмкін. Бір жағынан, теңгелік депозиттерден қаражаттың бір бөлігі шығуы ықтимал. Бірақ бұл көлем үлкен болмайды, өйткені қазір теңгедегі қысқа мерзімді депозиттердің табыстылығы өте жоғары – 20%-ға дейін жетеді.

Ал Чукиннің пікірінше, екінші үрдістің ықтимал кері әсерден басымдығы болуы мүмкін.

"Елге доллар келеді. Ұлттық банктің алтын-валюта резервтерінен бөлек, халықтың да доллар түріндегі қоры қалыптасады. Бұл жалпы экономикалық тұрақтылық үшін өте маңызды", – деді экономист.

Сонымен қатар экономист ықтимал мөлшерлемені АҚШ-тың ақша-несие саясатымен байланыстырады. АҚШ Федералдық резерв жүйесінің 2026 жылғы 16 қыркүйектегі шешімінен кейін федералдық қорлар бойынша мөлшерлеменің нысаналы диапазоны жылдық 3,75-4% болып белгіленді.

Бұл Қазақстандағы долларлық қаржы құралдары үшін шамамен 4% деңгейін экономикалық тұрғыдан түсіндіруге мүмкіндік береді. Алайда бұл Қазақстандағы депозит мөлшерлемесінің ресми болжамы емес.

АҚШ-та долларлық депозиттердің табыстылығы қандай?

Салыстыру үшін АҚШ нарығына назар аударсақ, банктер жинақ шоттары бойынша шамамен мынадай мөлшерлемелер ұсынады:

• Ally Bank – жылдық 3%;
• Marcus by Goldman Sachs – 3,5%;
• Synchrony Bank – 3,3%;
• CIT Bank – 3,65%;
• Axos Bank – 4,21%-ға дейін.

Бұл мөлшерлемелер жоғары табысты жинақ шоттарына қатысты және өзгеруі мүмкін. АҚШ-та мұндай өнімдердің табыстылығы әдетте APY (Annual Percentage Yield) көрсеткішімен беріледі. Яғни пайыздарды капиталдандыруды ескергендегі тиімді жылдық табыстылық көрсетіледі.

Қазақстан үшін АҚШ нарығы доллардың құнын анықтайтын бағдар ретінде маңызды болуы мүмкін. Егер либерализациядан кейін қазақстандық банктер долларлық депозиттер бойынша жылдық 3-4% ұсына алса, бұл АҚШ банктерінің жекелеген жинақ өнімдері бойынша қазіргі мөлшерлемелеріне жақын болады.

Алайда бұл Қазақстанда дәл осындай мөлшерлеме белгіленеді дегенді білдірмейді. Нақты мөлшерлеме банктердің саясатына және валюта нарығындағы жағдайға байланысты болады.