Қазақстан рубль мен долларға қаншалықты тәуелді – Ұлттық банк талдауы

Ресей рублі мен АҚШ доллары қазақстандық бизнес есеп айырысуларында әлі де негізгі валюталар. Алайда олардың бағамдық ауытқулары бұрынғыдай шешуші фактор емес. Компаниялар бір мезгілде бірнеше валютамен жұмыс істеуге көшіп, келісімшарттарын жоғары құбылмалылыққа бейімдеп жатыр.

Мұндай қорытындыға Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі сарапшылары "2025 жылдың IV тоқсанының қорытындысы бойынша салалар бөлінісінде кәсіпорындар сауалнамасының нәтижелері" атты салалық шолуда келген.

Бизнес қай валютамен есеп айырысады?

Долларға ең жоғары тәуелділік тау-кен өндіру өнеркәсібінде тіркелген – кәсіпорындардың 61,7%-ы есеп айырысуда USD пайдаланады. Ресей рублі екінші орында – 42%, еуро – 20,2%, теңге – 11,9%, ал юань – небәрі 2,6%.

Өңдеу өнеркәсібінде көрініс өзгеше. Мұнда рубль алдыңғы орында – 64%, одан кейін доллар – 58,4%, еуро – 39,2%, теңге – 23,3%, юань – 19,2%. Бұл сектор экономикадағы ең мультивалюталы сала болып отыр.

Құрылыс саласында доллар мен рубль үлесі шамалас – тиісінше 28,6% және 29,5%. Сауда саласында рубльді кәсіпорындардың 54,8%-ы, долларды 42,3%-ы қолданады.

Көлік және қоймалау секторында валюталар үлесі барынша тең бөлінген: доллар – 40,5%, рубль – 38,3%, еуро – 26,9%, юань – 23,5%.

Ауыл шаруашылығында да рубль алда – 38,9%, доллар – 32,1%, еуро – 28%.

Осылайша, рубль көптеген салаларда басымдыққа ие, ал доллар тек тау-кен секторында көш бастап тұр.

Бағамдық ауытқулар бұрынғыдай алаңдатпайды

Шетел валюталарын кеңінен қолданғанына қарамастан, олардың бағамының кәсіпорын қызметіне ықпалы төмендеп келеді.

2025 жылдың IV тоқсаны қорытындысы бойынша теңгенің рубльге қатысты бағамының әсерін көрсететін диффузиялық индекс (ДИ) экономика бойынша шамамен 41 пунктті құрады. Тау-кен саласында – 43, өңдеуде – 38, саудада – 36, көлік және қоймалауда – шамамен 40, ауыл шаруашылығында – 37,9 пункт.

АҚШ доллары бойынша да ұқсас жағдай қалыптасты. Орта есеппен экономика бойынша ДИ шамамен 40 пункт деңгейінде. Тау-кен өндірісінде – 44, өңдеу өнеркәсібінде – 38, саудада – 35, көлік саласында – 39, ауыл шаруашылығында – 38,8.

Салыстыру үшін айтсақ, 2024 жылы кейбір салаларда бұл көрсеткіш 45–48 пунктке дейін жеткен. Қазір ол 4–6 пунктке төмендеген.

"2025 жылдың IV тоқсанында теңгенің рубль мен долларға қатысты бағамының өзгеруі барлық сала кәсіпорындары үшін теріс ықпалын азайтқан". ҚР Ұлттық банкі баспасөз қызметі

Индекс мәнінің 50-ден төмен болуы кәсіпорындар бағам ықпалын сезінгенімен, оны ағымдағы қызметке шешуші фактор деп санамайтынын білдіреді. Бизнес біртіндеп құбылмалылыққа бейімделіп жатыр:

• келісімшарттарды бірнеше валютамен жасайды;
• есеп айырысуларды әртараптандырады;
• валюталық тәуекелдерді баға мен бюджетке енгізеді.

Нәтижесінде рубль мен доллар бағамының ауытқуы операциялық күйзелістерге сирек алып келеді.

2025 жылдың жазынан бері не өзгерді?

2025 жылдың екінші тоқсанында кәсіпорындар рубль мен доллар бағамының теріс әсері күшейгенін атап өткен еді. Жаз айларында теңгенің рубльге қатысты бағамының өзгеруі барлық дерлік салаларда теріс ықпалын арттырған. Доллар бойынша да ұқсас динамика байқалды. Бизнес валюта ауытқуын қызметтің күрделенуімен тікелей байланыстырды.

Алайда IV тоқсанда жағдай өзгерді. Экономика бойынша теңгенің рубльге қатысты ықпал индексі шамамен 41 пунктке, ал доллар бойынша 40 пунктке дейін төмендеді. Сауда, өңдеу өнеркәсібі және ауыл шаруашылығында көрсеткіштер 35–39 пункт аралығында қалыптасты.

Жыл ортасымен салыстырғанда сезімталдық орта есеппен 3–6 пунктке азайған. Бұған мультивалюталық есеп айырысулардың артуы, келісімшарт шарттарын қайта қарау және валюталық тәуекелдерді бағаға енгізу себеп болған.

Осылайша, 2025 жылдың екінші жартысында қазақстандық бизнес жоғары осалдық кезеңінен бейімделу кезеңіне өтті: рубль мен доллар негізгі валюталар болып қала бергенімен, олардың бағамы енді негізгі тәуекел күн тәртібін қалыптастырмайды.