Аралға құстар қайта оралып жатыр: тартылған теңіз жағалауындағы жаңа тіршілік

Күзгі санақ барысында Барсакелмес қорығының мамандары Арал өңірінде құстардың 250 түрін тіркеді. Олардың қайсысы осы аумақта ұя салады, қайсысы тек қоныс аудару кезінде аялдайды және құстар саны Сырдариядағы су деңгейіне неліктен тәуелді? Бұл сұрақтардың жауабын Zakon.kz тілшісі анықтады.

Күз мезгілінде Арал теңізі алыс сапарға аттанған жыл құстары үшін маңызды аялдамаға айналады. Құстар осы жерден Батыс және Оңтүстік-Батыс Азия мен Африкаға қыстауға ұшады. Ал қазір Арал өңіріндегі құстардың қоныс аудару жолдарында тіршілік қаншалықты қызу?

"Жуырда Арал теңізіндегі құстардың күзгі санағын аяқтадық. Нәтижесінде 250 түрге жататын 18 мыңнан астам құс тіркелді. Олардың 33 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Құстардың 102 түрі осы аумақта ұя салады, ал 147 түрі – жыл құстары. Олар мұнда қоректеніп, тынығу үшін аялдайды да, кейін сапарын жалғастырады. Яғни құстардың бір бөлігі үшін бұл – ұрпақ өрбітетін мекен, ал енді бір бөлігі үшін маусымдық қоныс аудару кезіндегі уақытша аялдама", – дейді Барсакелмес мемлекеттік қорығы ғылым бөлімінің басшысы Арман Жылқайдаров.

Арал теңізінің тартылуы өңірдің табиғи келбетін ғана емес, мұндағы құстардың тіршілік ету жағдайын да өзгертіп жатыр. Су шегінген аумақта Аралқұм шөлі қалыптасып, табиғи экожүйелер мен жануарлардың мекендеу ортасы өзгеруде. Соған қарамастан, Арал өңірінде құстардың алуан түрі әлі де кездеседі.

"Арал теңізінде сирек кездесетін, соның ішінде Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар мекендейді. Олардың қатарында сұңқылдақ аққу, сұр тырна, қоқиқаз, қызғылт бірқазан, бұйра бірқазан, ақбас үйрек, дуадақ, қарабас өгізшағала, лашын, кіші аққұтан, үкі, аққұйрықты субүркіт және басқа да түрлер бар. Кейінгі төрт жылда олардың басым бөлігінің саны артты. Мәселен, сұңқылдақ аққулар көбейген. Алайда саны азайған құстар да бар. Олардың қатарында қоқиқаз, дуадақ және бұлдырық кездеседі", – деді Арман Жылқайдаров.

Маманның айтуынша, бұл құстардың арасында жойылып кету қаупі төнген, саны азайып бара жатқан, сирек кездесетін және популяциясы қайта қалпына келген түрлер бар. Олардың қатарында бұлдырық, үкі, дала қыраны, сұр тырна, қоңыр кептер және басқа да құстар кездеседі.

Құстардың санына көптеген фактор әсер етеді. Солардың ең бастысы – Сырдария өзеніндегі су мөлшерінің азаюы. Өйткені Сырдария Арал теңізіне құяды. Сондықтан Арал өңірінде құстардың қанша түрі кездесетіні және олардың саны өзендегі су деңгейіне тікелей байланысты. Су деңгейі төмендесе, құстардың саны да азаяды.

Бір жылы құстар аз тіркелсе, келесі жылы олардың саны артуы мүмкін. Мұндай өзгерістер өңірдегі табиғи ортаның алуан түрлілігімен де байланысты.

Арал маңында шөлді алқаптар, өсімдіктер өсетін аумақтар мен сулы-батпақты жерлер қатар кездеседі. Бұл жерлер құстардың қоректенуіне, ұя салуына және маусымдық қоныс аудару кезінде аялдауына қолайлы жағдай жасайды. Алайда аталған аумақтардың экологиялық жағдайы көбіне су деңгейіне тәуелді.

Күзгі санақ нәтижелері жай ғана статистикалық көрсеткіш емес. Бұл деректер Орталық Азиядағы тұтас экожүйенің жай-күйін көрсететін маңызды белгі саналады.

"Арал өңіріндегі құстар тіршілігінің негізгі тірегі – Сырдариядан тұрақты түрде су келуі. Кезінде Көкарал бөгетінің салынуы Кіші Аралды сақтап қалуға, судың тұздылығын төмендетуге және балық қорын қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Соның нәтижесінде балықпен қоректенетін құстардың, атап айтқанда, бірқазандардың, аққұтандардың, қарабас өгізшағалалардың және аққулардың саны артты. Алайда өзеннің жоғары ағысында ауыл шаруашылығы мақсатында судың көп алынуына байланысты ағын мөлшерінің кез келген өзгерісі тайыз жерлердің тез құрғауына әкеледі. Су аз уақытқа ғана кемісе де, құстар ұя салатын жүздеген гектар қамысты алқап құрғақ шөлге айналады. Мұндай жағдайда ондағы ұялар жердегі жыртқыштарға оңай олжа болады", – дейді Барсакелмес қорығының бас инженері Алма Есенова.

Алма Есенованың айтуынша, осыдан бірнеше ондаған жыл бұрын көпшілік Арал теңізінің болашағы жоқ деп есептеген. Алайда бүгінде бұл өңірде бірқазандар қайтадан қоректеніп, аққұтандар ұя салып, сұңқылдақ аққулар жиі орала бастаған.

Арал өңірі – табиғаттың оқшауланған бір бөлігі ғана емес, жаһандық экологиялық жүйенің маңызды буыны.

Бір жылдан кейін мамандар құстардың кезекті санағын жүргізіп, олардың санын қайта есептейді. Олар келесі санақта құстардың саны бұдан да көп болады деп үміттенеді.