Түркі әлемі жаңа деңгейге көтеріліп келеді: ТМҰ Еуразиядағы дербес күш орталығына айнала ала ма

Түркі мемлекеттері ұйымының рөлі қалай өзгеріп жатқаны, түркі интеграциясының неге барған сайын прагматикалық сипат алып келе жатқаны және бұл үдерісте Қазақстан қандай рөл атқаратыны туралы Zakon.kz тілшісі тарих ғылымдарының кандидаты Қанатбек Мұрзахалиловпен сұхбаттасты.

— Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммиті Түркі әлемінің рухани әрі тарихи орталығы саналатын Түркістанда өтіп жатыр. Қазіргі геосаяси жағдайда дәл Түркістанның таңдалуы қаншалықты символдық мәнге ие?

— Меніңше, бұл жағдайда Түркістанның таңдалуы толықтай орынды. Әңгіме тек көшбасшылар кездесетін ыңғайлы алаң жайлы емес. Түркістан ежелден Түркі әлемінің рухани және тарихи орталықтарының бірі ретінде қабылданады. Қазақстан үшін де, жалпы түркі кеңістігі үшін де бұл қала Қожа Ахмет Ясауи мұрасымен, Ұлы Жібек жолының тарихымен және ортақ мәдени жадымен байланысты. Сондықтан Түркістандағы саммиттің символдық салмағы өте зор. Бұл түркі интеграциясының тек қазіргі саяси мүдделерге немесе экономикалық есептерге ғана емес, тарихи тереңдікке, мәдени негізге және өзіндік өркениеттік тілге сүйенетінін көрсетеді.

Бірақ одан да маңыздысы — қазіргі геосаяси жағдайда Түркістан тек өткеннің символы болып қалған жоқ. Саммит өтетін орынды таңдау арқылы көшбасшылар: "Бізде ортақ тарих бар, бірақ біз тек сол тарихпен шектеліп қалғымыз келмейді" дегенді меңзеп тұрғандай. Оның үстіне саммиттің күн тәртібі болашаққа бағытталған. Онда жасанды интеллект, цифрландыру, көлік, логистика және климаттық қауіпсіздік мәселелері қамтылған. Осындай контексте Түркістан тарихи жады мен жаңа Еуразияны жалғайтын көпір іспетті көрінеді.

— Кейінгі жылдары Түркі мемлекеттері ұйымы мәдени-гуманитарлық бірлестік шеңберінен шығып бара жатқаны байқалады. Бүгінде ТМҰ біртіндеп Еуразиядағы дербес геоэкономикалық және геосаяси платформаға айналып келеді деуге бола ма?

— Иә, мұндай процесс шынымен жүріп жатыр. Бірақ мұнда асығыс әрі даңғаза тұжырым жасаудың қажеті жоқ. Қазіргі таңда ТМҰ-ны тек мәдени-гуманитарлық ұйым ретінде қабылдау қиын.

Бірнеше жыл бұрын ұйым көбіне тіл, тарих, бірегейлік және гуманитарлық байланыстар тұрғысынан қарастырылатын. Қазір басымдықтар айтарлықтай өзгерді. Ұйым күн тәртібінде көлік дәліздері, цифрлық экономика, энергетика, инвестициялар, киберқауіпсіздік, білім беру және инфрақұрылым сияқты нақты практикалық мәселелер көбейді.

Сонымен бірге ТМҰ-ның Еуропалық одақ та, НАТО немесе ҰҚШҰ секілді әскери-саяси блок та емес екенін түсіну маңызды. Ұйымда мұндай қатаң институционалдық құрылым жоқ және оған қатысушы мемлекеттердің өзі де әзірге соған ұмтылып отырған жоқ сияқты. ТМҰ-ның қазіргі күші — оның икемділігінде. Мұндай формат бірнеше мемлекетке бірдей тиімді прагматикалық жобалар арқылы алға жылжуға мүмкіндік береді. Сондықтан мен ТМҰ біртіндеп жаңа үлгідегі дербес еуразиялық платформаға айналып келеді дер едім. Бұл — экономика, транзит, технология және өңірлік қауіпсіздік түйіскен жерде мүдделерді жұмсақ үйлестіретін алаң.

— Биылғы саммиттің басты тақырыбы жасанды интеллект пен цифрлық даму болды. Түркі мемлекеттерінің дәл технологиялық және цифрлық интеграцияға басымдық беруі нені көрсетеді?

— Кез келген интеграция ұзақ уақыт тек өткенмен өмір сүрсе, біртіндеп өз энергиясын жоғалта бастайды. Тарих, тіл және мәдениет маңызды негіз болып қала береді. Бірақ тек символикамен алысқа бара алмайсың.

Жасанды интеллект пен цифрлық даму басты тақырыпқа айналған кезде, ТМҰ елдері іс жүзінде болашақ туралы айта бастайды. Алдыңғы қатарға технологиялар, деректер, цифрлық сервистер, кадрлар, инновациялар және киберқауіпсіздік шығады. Бұл ортақ цифрлық платформалар құру, электронды үкімет саласындағы тәжірибе алмасу, IT-мамандар даярлау, стартаптарды дамыту, бірлескен зерттеу жобалары және логистиканы цифрландыру туралы болуы мүмкін. Орталық Азия үшін бұл аса маңызды, өйткені өңір технологиялық артта қалушылықты қысқартып, өз цифрлық экономикасын қалыптастыруы керек. Тек өзгенің платформаларын пайдаланумен шектелмеуі қажет.

— Әлемдік сауда бағыттарының өзгеруі аясында ТМҰ елдері Орта дәлізді, логистика мен көлік байланысын белсенді дамытып жатыр. Түркі кеңістігі Еуразия экономикасының жаңа орталықтарының біріне айнала ала ма?

— Мұндай сценарийдің әлеуеті сөзсіз бар. Әлемдік сауда бағыттары өзгергеннен кейін Орта дәліздің маңызы айтарлықтай артты. ТМҰ елдері Қытай, Орталық Азия, Каспий аймағы, Кавказ, Түркия және Еуропаның арасында маңызды географиялық позицияда тұр.

Бірақ мұнда бір маңызды нюанс бар. Жай ғана транзиттік дәліз болу жеткіліксіз. Егер өңір арқылы тек өзгенің жүгі өтетін болса, бұл белгілі бір табыс әкелгенімен, толыққанды экономикалық күш қалыптастырмайды. Нақты нәтиже дәліз бойында өндірістер, сервистік орталықтар, цифрлық инфрақұрылым, энергетикалық жобалар және жаңа жұмыс орындары пайда болған кезде ғана болады. Сонда ғана түркі кеңістігі Шығыс пен Батысты жалғайтын жол ғана емес, толыққанды еуразиялық экономикалық белдеуге айнала алады.

— Саммит алдында Қазақстан мен Өзбекстан президенттері Түркістандағы екі халықтың бауырластығының символы ретінде салынған жаңа мешітке барды. Гуманитарлық және рухани дипломатия Түркі әлемі интеграциясының бір бөлігіне айналып келе ме?

— Мұндай қадамдар сырт көзге символдық немесе салтанатты әрекет болып көрінуі мүмкін. Бірақ шынайы саясатта олардың маңызы зор. Өзбекстан Қазақстанға сый ретінде салған Түркістандағы мешіт — жай ғана діни нысан емес. Бұл — сенімнің, тату көршіліктің және мәдени жақындықтың символы.

Кез келген интеграция тек жолдарға, инвестицияларға және құжаттарға ғана сүйенбейді. Оған адами негіз қажет. Яғни ортақ жады, мәдени символдар, білім, рухани орталықтар және гуманитарлық алмасулар керек. Осы тұрғыдан алғанда Түркістан саясатты, тарихты, мәдениетті және дипломатияны табиғи түрде тоғыстырып отыр.

— Саммит қарсаңында Қазақстан климаттық қауіпсіздік, су ресурстары және жасанды жаңбыр технологиялары тақырыптарын да белсенді көтеріп жатыр. Климаттық күн тәртібі ТМҰ ішіндегі ынтымақтастықтың жаңа бағытына айнала ала ма?

— Иә, әрі бұл ынтымақтастықтың ең маңызды бағыттарының біріне айналуы мүмкін.

Орталық Азия үшін климат, су және қуаңшылық мәселелері әлдеқашан тек экологиялық тақырып болудан қалды. Олар экономикамен, ауыл шаруашылығымен, азық-түлік қауіпсіздігімен және мемлекеттердің тұрақтылығымен тікелей байланысты.

Бүгінде су энергетика немесе көлік дәліздері секілді стратегиялық ресурсқа айналып келеді. Сондықтан экологиялық және климаттық күн тәртібі ТМҰ аясындағы жеке бағытқа айналуы әбден мүмкін. Өйткені өңір елдерінің проблемалары ұқсас: су тапшылығы, қуаңшылық, шөлейттену, метеоқызметтер мен ерте ескерту жүйелерін жаңғырту қажеттілігі.

Ал Қазақстан, көріп отырғанымыздай, бұл бағытта белсенді позиция ұстануға тырысып отыр.

— Қазақстанның және Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркі мемлекеттері ұйымының халықаралық беделін күшейтудегі рөлін қалай бағалайсыз?

— Бұл рөл шынымен де айқын әрі жүйелі.

Қазақстан ТМҰ-ға жай ғана қатысып отырған жоқ, ұйымның күн тәртібін қалыптастыруға ұмтылып келеді. Мұны Орта дәліз, цифрландыру, жасанды интеллект, климаттық қауіпсіздік және ұйымның институционалдық нығаюы тақырыптарынан көруге болады.

Президент Тоқаевтың ұстанымы дәйекті көрінеді. Ол өткір ұрандарға емес, прагматикалық дипломатияға, көпвекторлы саясатқа және өңірлік ынтымақтастықты біртіндеп күшейтуге басымдық береді.

ТМҰ үшін мұндай тәсіл маңызды. Себебі ұйым тек символдармен шектелмей, нақты жобаларға көшкенде ғана салмақты құрылымға айналады. Ал Қазақстан бүгінде Түркі әлемінің тарихи бірегейлігін болашақ күн тәртібімен — көлікпен, технологиялармен, инвестициялармен, сумен, энергетикамен және цифрландырумен байланыстырып отыр.

Сондықтан Қазақстан мен президент Тоқаев ТМҰ-ның сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтерілуіне көмектесіп жатыр деуге болады. Бұл — күрт қадамдарсыз, эволюциялық жолмен, бірақ жүйелі әрі дәйекті түрде жүзеге асып жатқан процесс.