Қазақстанда ҚҚС 16%-ға көтерілді: әсері мен салыстырмасы

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда қосылған құн салығы (ҚҚС) 16%-ға көтерілді. Ресми түрде бұл шешім жұмсақ көрінсе де, әсіресе ҚҚС деңгейі 20%-дан асатын еуропалық елдермен салыстырғанда, әсері байқалады, деп хабарлайды Zakon.kz.

Еуропалық контекст: Қазақстан қай деңгейде

Еуропада ҚҚС бюджеттік кірістердің негізгі көздерінің бірі болып қала береді. Көптеген елдерде салық мөлшері 20-25% деңгейінде ұсталады, ал кейбір мемлекеттер одан да жоғары көрсеткіштерге барады – бұл мәліметтер бизнес-талдаушы Абзал Нарымбетовтің зерттеуінен алынған.

Еуропадағы ең жоғары ҚҚС салық мөлшері:

• Венгрия – 27%;
• Финляндия – 25,5%;
• Дания, Норвегия, Швеция, Хорватия – 25%.

Осы жағдайға қарамастан, Қазақстандағы 16% салық мөлшері тұтыну салығы бойынша әлі де салыстырмалы түрде төмен деңгейде көрінеді.

Еуропадағы ең төменгі салық мөлшері:

• Швейцария – 8,1%;
• Қазақстан – 16%;
• Люксембург, Босния және Герцеговина – 17%.

ҚҚС көтеріліп, әсері күштірек сезілуінің себебі

Халықаралық салыстырмада салық мөлшері қалыпты болып көрінгенімен, Қазақстанда ҚҚС салық мөлшерінің өсу әсерін бөлек бағалау мүмкін емес. Оның тиімділігін анықтайтын – бұл салықтың жүзеге асырылып отырған экономикалық ортасы, – дейді сарапшы.

Біріншіден, бұл – салықтық әкімшілендіру. ҚҚС-ты басқару күрделі тәжірибесінде салық мөлшерінің өсуі автоматты түрде бизнестің шығындарын арттырады – кассалық айырмашылықтардан бастап, салық органдарымен жүргізілетін бақылау және дауларға дейін.

Екіншіден, инфляциялық фон. ҚҚС салық мөлшерінің өсуі тұрақты түрде жоғары инфляция байқалатын кезеңде жүргізіліп отыр, бұл салықтың соңғы бағаларға тез көшуіне әкеліп, отбасыларға түсетін қысымды күшейтеді.

"Кәсіпкерлік және отбасыларға түсетін жалпы жүктеме қағазда көрінген "бірнеше пайыз қосу" сияқты жеңіл болмай, айтарлықтай ауыр болуы мүмкін", – дейді Абзал Нарымбетов.

Сарапшының пікірінше, негізгі мәселе тек салық мөлшерінде емес: не маңыздырақ – ҚҚС-ты көтеру ме, әлде салық түсімдерін тиімді әрі ашық жұмсап, халық пен бизнестің қызметтер, инфрақұрылым және басқарудың сапасында нақты нәтиже көруін қамтамасыз ету ме?

Бюджет логикасы және шетелдік көзқарас

ҚҚС-ты көтеру – салықтық-бюджеттік кеңейтілген өзгерістердің бір бөлігі. Қазақстандық экономист Эльдар Шамсутдинов JP Morgan сараптамасына сілтеме жасап, жаңа Салық кодексіндегі өзгерістер популистік шаралардан бас тартып, қатаң фискалдық тәртіпке өтуге бағытталғанын атап өтті.

Үкіметтің есептеуінше, салық пакеті бюджетті қосымша 4–5 трлн теңге көлемінде түсіммен қамтамасыз етуі тиіс, оның үлкен бөлігі дәл ҚҚС салық мөлшерін 12%-дан 16%-ға көтеру арқылы қамтамасыз етіледі.

Бұл түсімдер келетін пайда:

• 2026 жылы мұнайдан тыс дефицитті ЖІӨ-нің 5%-ына дейін төмендетуге;
• 2026 жылы бюджеттік жалпы жетіспеушілікті ЖІӨ-нің 2,5%-ына дейін азайтуға (2025 жылы – 2,7%);
• Ұлттық қордан трансферттердің қысқаруын салық түсімдерінің өсуі арқылы өтеуге.

Ұзақ мерзімді перспективада үкімет бюджеттік дефицитті 2028 жылы ЖІӨ-нің 1,4%-ына дейін жеткізуді мақсат етеді, бірақ экономисттің пікірінше, бұл үшін қосымша түсімдерді көбейту шаралары немесе Ұлттық қордан трансферттерді қайтадан арттыру қажет болуы мүмкін.

Қазақстан үшін негізгі мәселе

Осы контексте ҚҚС туралы талқылау тек салық мөлшерінен аспайды. Енді сұрақ тек "қанша жинау керек?" емес, "жинаған қаржыны қалай және қайда жұмсау керек?" дегенге көшеді.

Кәсіпкерлік пен халық үшін маңыздысы – қосымша салық түсімдерінің:

• сапалы мемлекеттік қызметтерге айналатынын;
• инфрақұрылымды жақсартатынын;
• басқарудың тиімділігін арттыратынын;
• экономикалық операцияларға кететін шығындарды азайтатынын көру.

Жалпы алғанда, ҚҚС-ты көтеру жүйелі бағыттағы өзгерістің бір бөлігі болып табылады, оны халықаралық қаржы институттары оң бағалайды. Алайда, осы модельдің ұзақ мерзімді тұрақтылығы тек дефицит көрсеткіштерімен емес, кәсіпкерлік пен халық мемлекеттік қызметтердің сапасында және экономикалық басқаруда нақты нәтиже көре ме, сонымен анықталады.

Бұрын хабарлағанымыздай, салық реформасының ұзақ мерзімді әсерлері – фискалдық тұрақтылықты арттыру мен түсімнің өсуі – жүйе бейімделген кезде және нақты нәтижелер әкелгенде біртіндеп байқалады.