Орталық Азиядағы зергерлік бизнеске Қазақстанда жұмыс істеу неге тиімді

Орталық Азия мемлекеттері зергерлік салаға инвестиция тарту бағытында жаңа бәсекелестік кезеңіне шықты. Қырғыз Республикасында салаға қолдау көрсету жөніндегі реформалар енді ғана енгізіліп жатқан болса, Қазақстанда зергерлерді қолдаудың кешенді моделі жетілдіріліп жатыр.

Қырғызстандағы реформалар: өндіріс пен заңдастыруға басымдық

2026 жылдың басынан бастап Қырғыз Республикасында Президент Садыр Жапаровтың 2025 жылғы 5 желтоқсандағы №350 "Экономиканың жекелеген салаларын қолдау жөніндегі шаралар туралы" Жарлығы аясында көзделген шаралар күшіне енді. Бұл құжат зергерлік бұйымдар өндірісі мен экспортын кешенді дамытуға бағытталған.

Атап айтқанда:

• зергерлер өз өндірісіне арналған жабдықтарды, технологияларды, реактивтер мен шикізатты импорттаған кезде қосылған құн салығынан (ҚҚС) босатылады;
• бұл жеңілдік дайын зергерлік бұйымдарға қолданылмайды;
• дайын өнімді ішкі нарықта сату 12% мөлшерлеме бойынша ҚҚС-пен салық салынады, ал экспорт үшін 0% мөлшерлеме сақталады;
• преференциялармен қатар саладағы заңсыз айналымға бақылау мен жауапкершілік күшейтілді.

Бұл шаралар өнімнің өзіндік құнын төмендетуге, саланы заңдастыруға және отандық зергерлік өндірісті экспорттық бағытта қолдауға бағытталған.
Қазақстандық модель: жүйелі преференциялар мен салықтық икемділік

ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінде жағдайларды салыстыру мәселесіне қатысты пікір білдіріп, елімізде бизнестің барлық кезеңін қамтитын жүйелі тәсіл қалыптасқанын атап өтті. Ведомствоның пікірінше, Қазақстанда сала қатысушылары үшін неғұрлым кешенді әрі икемді қолдау шаралары қарастырылған.

"Қолданыстағы қолдау тетіктерін ескере отырып, Қазақстан Республикасында зергерлік бизнесті дамытуға арналған неғұрлым кешенді жағдайлар жасалған. Бұл шаралар бір мезгілде өндірістерді жаңғыртуды ынталандырады, шикізатқа қолжетімділікті қамтамасыз етеді және өнімді өткізу кезеңінде салықтық жүктемені төмендетуге мүмкіндік береді", – деп атап өтті министрлік.

Қазақстандық модельдің негізгі қағидаттары

Модернизация және капиталға салмақ түсірмей импорттау

Жаңа Салық кодексінің 508-бабының 1-тармағына және 509-бабының 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасында өндірілмейтін импорттық тауарларға қосылған құн салығын (ҚҚС) есепке алу әдісімен төлеу көзделген (ҚҚС-тан босатумен теңестіріледі).

Мұндай тауарлардың тізбесі мен оны қалыптастыру тәртібі Үкіметтің 2025 жылғы 31 желтоқсандағы №1199 қаулысымен бекітілген.

Сонымен қатар жаңа Салық кодексі ел аумағында өңдеуге пайдаланылатын шикізат пен материалдарды импорттау кезінде ҚҚС төлеуді кейінге қалдыру мүмкіндігін де қарастырады. Бұл нормалар қаржылық жүктемені азайтуға, айналым қаражатын босатуға және кәсіпорындарды техникалық жарақтандыруға жағдай жасауға бағытталған.

Аффинирленген шикізатқа қолжетімділік

Қазақстанда қымбат металдар өндіруші субъектілердің зергерлік және өзге де бұйымдар өндірушілерге аффинирленген алтын мен күмісті сатуы ҚҚС-тан босатылады. Бұл отандық зергерлерге аффинаж зауыттарынан жылына 300 тоннаға дейін белгіленген квота шегінде ҚҚС төлемей шикізат сатып алуға мүмкіндік береді.

Бұл шара заңды алтынға қолжетімділікті қамтамасыз етеді, өнімнің өзіндік құнын төмендетеді және металдарды ел ішінде өңдеуді ынталандырады.

Өнімді өткізу кезеңіндегі преференциялар

Министрлікте шағын және орта бизнес үшін жасалған жағдайларға ерекше назар аударылды.

Қырғызстанда ішкі нарықтағы сату 12% ҚҚС-пен салық салынатын болса, Қазақстанда өзге тетіктер қолданылады:

• зергерлік компаниялар арнайы салық режимі (АСР) аясында жұмыс істей алады және жылдық айналымы 600 мың АЕК-ке дейін (шамамен 2,6 млрд теңге) болған жағдайда ҚҚС төлеуші болып саналмайды;
• осы сегменттегі дайын өнімді сату іс жүзінде ҚҚС-тан босатылады;
• АСР қолданған кезде жеке табыс салығының мөлшерлемесі 4% болып белгіленеді, ал мәслихаттар оны 50%-ға дейін төмендету немесе арттыру құқығына ие;
• бұл режимде қызметкерлер санына қатысты шектеу жоқ.

Салыстыру үшін: жалпыға бірдей салық салу режимінде ҚҚС бойынша міндетті тіркеу 10 000 АЕК-тен (шамамен 43 млн теңге) асқан кезде талап етіледі. Ал арнайы салық режимі (АСР) аясында айналым көлемі әлдеқайда жоғары болса да, бұл салықты төлемей жұмыс істеуге мүмкіндік бар.

Қорытындысында не көреміз? Екі республика да зергерлік саланы дамытуға ұмтылыс танытып отыр. Алайда қазіргі таңда қазақстандық модель шикізат сатып алудан бастап дайын өнімді сөреге шығаруға дейінгі барлық кезеңдерді кеңінен қамтиды. Мұндай құрылым Қазақстанды өндірісті жергіліктендіру, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды кеңейту және жаңа жобаларды іске қосу үшін тартымды юрисдикцияға айналдырып, ішкі нарықта жоғары баға бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін жағдай қалыптастырады.